Słownik pojęć focusingu

01

Pozostawanie przy doświadczeniu, z którego może wyłonić się następny krok życia.

Focusing zaczyna się wtedy, gdy zwracamy uwagę ku temu, jak cała sytuacja daje się odczuć w ciele. Być może potrafimy już wiele o niej powiedzieć, a jednak czujemy, że w tym wszystkim jest jeszcze coś, dla czego nie znaleźliśmy słów. Pozostajemy przez chwilę przy tym odczuwaniu, pozwalając mu nabrać własnej wyrazistości. W takiej obecności słowo, obraz albo gest mogą przyjść z samego doświadczenia. Kiedy do niego wracają, sprawdzamy, co się wydarza: czy coś staje się bliższe, czy zmienia się sposób, w jaki przeżywamy całą sprawę, czy otwiera się możliwość dalszego ruchu. Uczymy się uczestniczyć w procesie, którego kierunek poznajemy w miarę jego rozwijania.

02

Cała sytuacja odczuwana cieleśnie, zanim potrafimy wypowiedzieć jej znaczenie.

Kiedy zatrzymujemy się przy ważnej sprawie, może pojawić się szczególne odczuwanie tego wszystkiego naraz. Jest w nim relacja, jej historia, to, co właśnie się wydarzyło, i to, co pozostaje niedopowiedziane. Ta złożoność przychodzi jako jedna cielesna jakość, której początkowo możemy jeszcze nie rozumieć. Felt sense formuje się, gdy dajemy takiemu odczuwaniu czas i uwagę. Może być subtelny, niejasny, trudny do nazwania, a zarazem pozwalać bardzo dokładnie rozpoznać, że jakieś słowo do niego pasuje albo że wciąż chodzi o coś innego. Jego precyzja ujawnia się w kontakcie. W miarę jak pozostajemy przy nim, wyłaniają się znaczenia, których sama nazwa emocji nie mogłaby pomieścić.

03

Odnajdywanie takiej odległości od swoich spraw, przy której można swobodniej z nimi być.

Zatrzymując się, zauważamy, co domaga się dziś naszej uwagi. Każdej sprawie możemy dać chwilę rozpoznania i pozwolić jej znaleźć własne miejsce, w takiej odległości, przy której nadal ją czujemy, a jednocześnie mamy trochę swobody. Stopniowo pojawia się przestrzeń, w której można odetchnąć i sprawdzić, przy czym chcemy teraz pozostać. Sprawy zachowują swoją ważność, ale nie muszą wszystkie naraz wypełniać całego naszego odczuwania. Możemy spotkać jedną z nich, mając zarazem kontakt z szerszą przestrzenią własnego życia.

04

Wyłaniające się „to”, do którego możemy powracać, zanim wiemy, jak je nazwać.

W pewnym momencie doświadczenie nabiera takiej wyrazistości, że możemy powiedzieć: „właśnie to”. Słowa jeszcze nie przychodzą, ale mamy już do czego się odnieść. Możemy odczuć, czy następne zdanie dotyka tej samej sprawy, czy oddala nas od niej. Ten bezpośrednio odczuwany punkt odniesienia Gendlin nazywa bezpośrednim referentem. Formuje się on w samym procesie zwracania uwagi i pozostawania przy cielesnym sensie sytuacji. Jego pojawienie się jest już wydarzeniem: coś, co wcześniej działało w naszym przeżywaniu, staje się dostępne w nowy sposób. Odtąd możemy wracać do tego „czegoś” i pozwalać, by rozwijające się znaczenie zmieniało zarówno nasze słowa, jak i samo odczuwanie.

05

Niewypowiedziana złożoność, która już uczestniczy w tym, jak żyjemy.

W każdej sytuacji rozumiemy i odczuwamy więcej, niż potrafimy w danej chwili wyrazić. Sposób, w jaki witamy bliską osobę, niesie wspólną historię, dzisiejszy nastrój, okoliczności spotkania i wyczucie tego, co może wydarzyć się dalej. Wszystko to działa w naszym geście, choć nie musimy osobno o tym myśleć. Implicite nazywa ten sposób obecności znaczenia w żywym procesie. Gdy próbujemy je wypowiedzieć, kolejne słowa mogą wydobywać nowe rozróżnienia i zarazem zmieniać całość, z której wyrastają. Doświadczenie pozostaje bogatsze od każdej pojedynczej formuły. Dlatego nawet bardzo trafne wyrażenie może otwierać dalsze rozumienie i prowadzić do czegoś, czego przed jego wypowiedzeniem jeszcze nie mogliśmy powiedzieć.

06

Wyraźna forma, w której coś z naszego doświadczenia może się wydarzyć dalej.

Explicite jest tym, co zostało wyraźnie sformułowane: słowem, zdaniem, rozróżnieniem, które można wypowiedzieć i poddać namysłowi. W focusingu śledzimy szczególnie ten moment, kiedy takie wyrażenie wyrasta z felt sense i do niego powraca. Odczuwamy wtedy, jak spotkanie z językiem wpływa na całą sytuację. Zdanie „potrzebuję, żebyś mnie wysłuchał do końca” może pojawić się z odczucia, które wcześniej nazywaliśmy jedynie napięciem. Kiedy jest trafne, pozwala inaczej przeżyć własną potrzebę i inaczej zwrócić się do drugiej osoby. Takie wyrażenie posuwa doświadczenie naprzód. Jego znaczenie nadal pozostaje związane z żywym kontekstem, z którego przyszło i w którym będzie dalej działać.

07

Wydarzenie, dzięki któremu życie może kontynuować się w zmieniony sposób.

Żywy proces niesie pewien kierunek dalszego rozwijania. Głód implikuje jedzenie, a jedzenie zmienia to, czego ciało potrzebuje w następnej chwili. W rozmowie podobnie może wydarzyć się zdanie, po którym zaczynamy inaczej rozumieć całą sprawę i inaczej odczuwać możliwość odpowiedzi. Carrying forward nazywa tę szczególną relację między tym, co było implikowane, a tym, co rzeczywiście się wydarza i przekształca dalsze implikowanie. Zachodzi ciągłość, a wraz z nią zmiana. W focusingu możemy ją rozpoznać jako poruszenie, ulgę, nową wyrazistość albo możliwość zrobienia czegoś, co wcześniej pozostawało niedostępne. Następny krok wyrasta z dotychczasowego życia, jednocześnie otwierając sposób kontynuacji, którego nie umieliśmy z góry zaplanować.

08

Spotkanie, w którym znaczenie rozwija się dzięki temu, z czym się spotyka.

Słowo wnosi w obecną sytuację wiele swoich wcześniejszych zastosowań. Kiedy jednak używamy go tutaj, wobec tej osoby i tej sprawy, może powiedzieć coś świeżego. Sytuacja pozwala mu znaczyć w szczególny sposób, a ono pozwala dostrzec w sytuacji coś, co wcześniej nie miało wyraźnej postaci. Gdy ktoś mówi „w tej relacji ciągle stoję w progu”, odczuwanie relacji spotyka się z całym cielesnym sensem progu: możliwością wejścia, oczekiwaniem, bliskością i zawahaniem. Z tego spotkania mogą wyłonić się nowe rozróżnienia. Crossing nazywa takie wzajemne otwieranie się kontekstów i znaczeń. To, co możemy powiedzieć dalej, powstaje dzięki ich spotkaniu w tej konkretnej chwili.

09

Życie wydarza się jako nieustanne uczestniczenie w świecie.

Oddech wydarza się razem z powietrzem, chodzenie razem z podłożem, a rozmowa razem z obecnością drugiej osoby. W każdym z tych procesów ciało i środowisko uczestniczą w jednym wydarzeniu. Gendlin proponuje, by od tej współobecności zaczynać rozumienie żywego ciała. Tak rozumiane ciało żyje już w relacjach, języku, historii i konkretnych okolicznościach. Kiedy odczuwamy w sobie jakąś sprawę, odczuwamy zarazem nasz sposób bycia w niej: z tymi ludźmi, z tym, co możliwe, i z tym, co utrudnia dalszy ruch. Zwrócenie uwagi ku ciału może więc przybliżać nas do świata, w którym żyjemy, i do możliwości bardziej adekwatnego uczestniczenia w nim.

10

Myślenie, które pozwala pojęciom wyrastać z tego, jak życie się wydarza.

W „A Process Model” Eugene Gendlin rozwija sposób myślenia wychodzący od żywego procesu ciało–środowisko. Bada, jak z tego procesu wyłaniają się rozróżnienia, przedmioty, zachowanie, język i możliwość świadomego odnoszenia się do własnego doświadczenia. Pojęcia powstają tu stopniowo, w odpowiedzi na to, co trzeba uchwycić, by móc myśleć dalej. Każde z nich pracuje w związku z innymi i zmienia swój zakres wraz z rozwojem modelu. Dzięki temu można pytać o ciągłość życia, która obejmuje także powstawanie czegoś nowego. Focusing staje się w tej perspektywie praktyką zakorzenioną w sposobie funkcjonowania żywego ciała, zdolnego odczuwać sytuację i rozwijać ją poprzez kolejne kroki.

11

Pierwsza forma, dzięki której możemy pozostać przy odczuwanej jakości doświadczenia.

Czasem przychodzi jedno słowo, czasem obraz, krótkie zdanie albo gest. „Ściśnięte”, „jakby bez miejsca”, ruch dłoni zatrzymującej się w połowie. Taka forma może uchwycić szczególną jakość felt sense i pomóc nam ponownie je odnaleźć, gdy uwaga zaczyna odpływać. Uchwyt pozostaje blisko tego, co odczuwane, nawet jeśli jeszcze niewiele wyjaśnia. Sprawdzamy go, wracając do doświadczenia i pozwalając, by odpowiedziało po swojemu. Niekiedy trzeba zmienić słowo, czasem je dopowiedzieć, a czasem przez chwilę przy nim zostać. Jego trafność ujawnia się w tym, że kontakt staje się wyraźniejszy i można z tego miejsca zrobić dalszy krok.

12

Pozwalanie, by słowo i cielesne odczuwanie stopniowo znajdowały wspólny kształt.

Kiedy pojawia się słowo albo obraz, wracamy z nim do felt sense. Sprawdzamy, jak brzmi w samym doświadczeniu, co porusza i co pozostawia niewypowiedziane. Być może „smutek” jest blisko, ale dopiero „tak mi żal, że nie zdążyliśmy” spotyka się z czymś, co możemy pełniej odczuć. Ten ruch pomiędzy wyrażeniem a odczuwaniem nazywamy rezonowaniem. W jego przebiegu obie strony mogą się zmieniać: słowa stają się dokładniejsze, a felt sense rozwija się pod ich wpływem. Trafność ma tu cielesny wymiar. Może przyjść jako ciche potwierdzenie, wydech albo wyraźniejsze poczucie, że teraz jesteśmy bliżej tego, o co chodzi.

13

Zwracanie się ku temu, co odczuwane, z miejscem na odpowiedź, której jeszcze nie znamy.

Pytanie w focusingu wyrasta z kontaktu z konkretnym odczuwaniem. „Co w tej sprawie jest dla mnie tak trudne?” może skierować uwagę ku czemuś, przy czym potrzebujemy dopiero się zatrzymać. Pozwalamy, by pytanie spotkało się z felt sense, i dajemy czas na odpowiedź. Czasem przychodzi ona jako obraz, zmiana jakości albo kilka słów, które zaskakują swoją prostotą. Możemy sprawdzić, czy towarzyszy im świeższy kontakt z doświadczeniem. Gdy pojawiają się jedynie znane wyjaśnienia, wracamy do odczuwania i ponownie słuchamy. Dobre pytanie pomaga pozostać przy tym, co dopiero staje się możliwe do powiedzenia.

14

Dawanie miejsca temu, co właśnie się wyłoniło, aby mogło pozostać z nami przez chwilę.

Kiedy w doświadczeniu pojawia się zmiana, możemy na chwilę przy niej zostać. Poczuć, jak jest teraz, pozwolić nowemu zdaniu wybrzmieć, przyjąć nawet bardzo małe poruszenie. Taka chwila daje nowości czas, zanim przejdziemy do dalszych pytań i spraw. Przyjęcie oznacza życzliwe uznanie tego kroku w jego obecnej postaci. Wystarczy, że coś się wydarzyło i możemy tego przez chwilę doświadczyć. Dalsze znaczenia mogą przyjść później. Teraz pozwalamy temu, co nowe, znaleźć miejsce w naszym przeżywaniu.

15

Chwila, w której czujemy, że cała sprawa jest już w nas inaczej.

Felt shift jest cielesnym przesunięciem w sposobie przeżywania sytuacji. Coś może puścić, oddech może się pogłębić, a dotychczasowy ciężar zmienić swoją jakość. Niekiedy pojawia się wyraźne „właśnie tak”, czasem tylko niewielka różnica, którą trudno od razu opisać. Ta zmiana otwiera inny dostęp do całej sprawy. Z miejsca, w którym wcześniej można było jedynie powtarzać znane zdania, przychodzi nowe rozumienie albo możliwość odpowiedzi. Felt shift może być mały i nie usuwać trudności, a mimo to zmieniać to, jak dalej z nią jesteśmy. Pozostawanie przy felt sense ma sens także wtedy, gdy podczas danego spotkania nie pojawia się wyraźnie odczuwane przesunięcie.

16

Rozwijanie myśli od miejsca, w którym coś już wyczuwamy, a słowa dopiero mają nadejść.

Bywa, że dobrze znamy jakąś dziedzinę i właśnie dlatego czujemy, że dostępne wyjaśnienia pomijają coś istotnego. Mamy przykład, intuicję, cielesne poczucie tego „więcej”, lecz zwykłe sformułowania jeszcze go nie niosą. Myślenie na krawędzi pozwala zatrzymać się przy tej trudności i uczynić ją początkiem pracy. W praktyce TAE wracamy do konkretnych doświadczeń, szukamy własnych wyrażeń i rozwijamy między nimi związki. Stopniowo mogą powstawać nowe pojęcia i spójniejsze rozumienie tego, co początkowo dawało się tylko odczuć. Precyzja myślenia rozwija się poprzez powracanie do źródła, z którego przyszło pytanie, i sprawdzanie, czy kolejne sformułowania nadal pozostają z nim w kontakcie.

17

Wzajemne dawanie sobie czasu i obecności, w których doświadczenie może się rozwijać.

W partnerstwie focusingowym dwie osoby dzielą czas na równe części i kolejno przyjmują rolę osoby skupiającej się na swoim doświadczeniu oraz osoby słuchającej. Ta, której przypada czas, decyduje, jak chce go wykorzystać i jakiej obecności potrzebuje. Może mówić, milczeć albo zatrzymać się przy czymś, co dopiero nabiera kształtu. Wzajemność tworzy prostą, czytelną przestrzeń spotkania. Każda osoba może doświadczyć zarówno bycia słuchaną, jak i towarzyszenia drugiemu człowiekowi. W tej wymianie rozwija się zaufanie do własnego procesu i do tego, że obecność drugiej osoby może pomóc usłyszeć coś, co w pośpiechu codzienności pozostawało niedostępne.

18

Spotkanie terapeutyczne uważne na miejsce, z którego może przyjść świeży krok doświadczenia.

W psychoterapii zorientowanej focusingowo terapeuta pozostaje uważny na to, jak osoba przeżywa swoją sytuację w chwili spotkania. Obok opowieści i rozumienia ważne stają się pauzy, cielesny sens wypowiadanych słów oraz coś jeszcze niejasnego, co zaczyna pojawiać się na granicy znanego doświadczenia. Odpowiedź terapeuty może pomóc przy tym pozostać i sprawdzić, co chce się dalej wyrazić. Kierunek pracy rozwija się w relacji, z uwzględnieniem tempa, możliwości i potrzeb konkretnej osoby. Focusing wnosi do psychoterapii wrażliwość na to, czy rozmowa spotyka żywe doświadczenie i czy dzięki temu staje się możliwy nowy sposób przeżywania oraz działania.

19

Żywy przebieg tego, jak jesteśmy w sytuacji, zanim i kiedy o niej opowiadamy.

Doświadczanie trwa, kiedy rozmawiamy, podejmujemy decyzję, słuchamy muzyki albo czekamy na czyjąś odpowiedź. W każdej z tych chwil cielesne odczuwanie, znaczenie sytuacji i możliwość dalszego ruchu współtworzą to, jak w niej uczestniczymy. Możemy zwrócić na ten proces uwagę i odnieść się do niego bezpośrednio. Gdy słowa pozostają w kontakcie z doświadczaniem, wypowiedź może rozwijać się w nieoczekiwanym kierunku. Zaczynamy od tego, co już wiemy, a potem zatrzymujemy się, poprawiamy zdanie, odkrywamy różnicę. Samo mówienie staje się częścią przeżywania. Znaczenie nabiera kształtu w tej chwili i wraz z nim zmienia się sposób, w jaki jesteśmy z opowiadaną sprawą.

20

Obecny w życiu kierunek ku temu, co pozwoli mu kontynuować się dalej.

W ruchu ciała jest już odniesienie do następnego ruchu. Krok niesie dalsze chodzenie, głód niesie jedzenie, a rozpoczęte zdanie rozwija się ku wypowiedzeniu czegoś. Gendlin nazywa implikowaniem tę otwartość żywego procesu na dalszy ciąg, który jest z nim wewnętrznie związany. To, co nastąpi, pozostaje do wydarzenia. Ciało może znaleźć nowy sposób kontynuacji, którego wcześniej nie dało się określić. W focusingu odczuwamy czasem taki kierunek, jeszcze bez odpowiedzi: wiemy, że proponowane rozwiązanie nie trafia, choć nie potrafimy wskazać właściwego. Pozostając przy tym odczuwaniu, dajemy możliwość wyłonienia się kroku, który dopiero przez swoje nadejście pokaże, jak może kontynuować tę sytuację.

21

To, co rzeczywiście zachodzi i wchodzi w żywy bieg sytuacji.

Ktoś odpowiada, zapada cisza, pojawia się gest, w ciele zmienia się sposób oddychania. Każde takie wydarzenie spotyka proces, który już coś implikuje. Dlatego tę samą wypowiedź możemy przeżyć bardzo różnie zależnie od tego, co dzieje się w całej sytuacji. Occurring oznacza rzeczywiste wydarzanie się w tym związku z implikowaniem. Niektóre wydarzenia posuwają proces naprzód, inne pozostawiają jego istotną trudność bez zmiany albo zakłócają dalszy przebieg. Rozróżnienie staje się czytelne, gdy odczuwamy, co po danym wydarzeniu jest możliwe. Po jednym zdaniu nadal czekamy na usłyszenie, po innym możemy już powiedzieć coś, do czego wcześniej brakowało dostępu.

22

Każdy proces wydarza się tak, jak może wydarzać się wraz z innymi.

Oddech, ruch i mówienie współkształtują się w przebiegu jednej wypowiedzi. Zmiana tempa rozmowy może zmienić oddech, a wraz z nim możliwość znalezienia słów. To, co wyróżniamy jako poszczególne procesy, działa w związku z innymi i dzięki temu związkowi przyjmuje konkretną postać. Interaffecting wskazuje u Gendlina na takie pierwotne współkształtowanie. Poszczególne procesy można rozróżniać, śledząc, jak razem przebiegają, zatrzymują się i wznawiają. Ich odrębność wyłania się we współdziałaniu. Ta perspektywa pozwala uważniej dostrzegać, jak niewielka zmiana warunków spotkania może zmienić sposób, w jaki człowiek odczuwa siebie i podejmuje dalszy krok.

23

Wydarzenie przyjmuje kształt poprzez wzajemne określanie się tego, co w nim uczestniczy.

Kiedy wypowiadamy ważne zdanie, jego ton, znaczenie, nasza historia i obecność drugiej osoby współuczestniczą w jednym wydarzeniu. Ton zmienia sens słów, odczuwany sens wpływa na ton, a sposób słuchania współkształtuje to, co możemy powiedzieć. Każdy z tych aspektów jest taki, jaki jest, również dzięki pozostałym. Gendlin używa określenia „everything by everything”, by myśleć o powstawaniu takiej zróżnicowanej całości. „Wszystko” dotyczy tu tego, co uczestniczy w formowaniu danego wydarzenia. Pojęcie pozwala uchwycić, dlaczego jego przebiegu nie da się odtworzyć samym dodawaniem osobno opisanych składników. Wzajemne kształtowanie współtworzy również to, czym każdy z tych składników w tej chwili się staje.

24

Precyzja żywego doświadczenia, która mieści więcej rozróżnień, niż potrafimy naraz pomyśleć.

Możemy od razu wyczuć, że sposób, w jaki ktoś nas zrozumiał, jest bliski, ale jeszcze nie całkiem trafny. Zanim potrafimy wyjaśnić różnicę, już ją odczuwamy. W tym wyczuciu współdziałają historia sytuacji, relacja, język i wiele szczegółów, których nie trzeba osobno przywoływać. Złożoność implicite nazywa ten bogaty, wewnętrznie zróżnicowany sposób funkcjonowania doświadczenia. Zwracając ku niemu uwagę, możemy pozwolić, by kolejne różnice stawały się wyraźne. Jedno słowo okazuje się zbyt mocne, inne pomija coś istotnego, jeszcze inne otwiera właściwy kierunek. Myślenie uczy się tej precyzji przez powracanie do tego, co odczuwane, i przez zgodę na dalsze rozwijanie własnych sformułowań.

25

Dalszy ciąg pozostaje implikowany, choć w obecnych warunkach nie może się wydarzyć.

Życie trwa także wtedy, gdy pewien jego proces nie znajduje możliwości kontynuacji. Pozostałe procesy biegną dalej, w zmieniony sposób niosąc to, co pozostaje niewypełnione. W „A Process Model” Gendlin pokazuje, jak zatrzymanie pozwala rozpoznać szczególną relację między procesem a tym, czego brakuje do jego dalszego przebiegu. W ludzkim doświadczeniu możemy zbliżyć się do tego przez niedokończoną rozmowę. Dzień toczy się dalej, a coś wciąż domaga się odpowiedzi i wpływa na to, jak przeżywamy następne spotkania. Możliwość kontynuacji może pojawić się wraz ze zmianą warunków lub nowym sposobem odpowiedzi. Czasem dopiero ten świeży krok pozwala odczuć, co tak długo pozostawało niedopełnione.

26

Każda faza żywego procesu niesie odniesienie do jego dalszego przebiegu.

Głód wiąże się z poszukiwaniem pokarmu, jedzeniem, trawieniem i dalszym życiem, w którym głód może pojawić się ponownie. W każdej fazie ciało jest już zwrócone ku innym fazom tego procesu. Gendlin nazywa taki przebieg cyklem funkcjonalnym. Pojęcie pomaga dostrzec, że żywe wydarzenia mają własny porządek i ciągłość. Ich znaczenie wynika również z miejsca w rozwijającym się procesie: jedzenie wydarza się inaczej wobec głodu, a ruch stopy jest już częścią chodzenia. Kolejny krok spotyka to, co dotąd zostało implikowane, i zmienia dalszy przebieg. Cykl może obejmować dostosowania i nowe sposoby kontynuacji, zależne od konkretnych warunków życia.

27

Zaczynamy rozumieć uczestników wydarzenia od procesu, w którym stają się tym, czym są.

Gendlin proponuje, by myślenie zaczynało się od interakcji. W żywym procesie jego uczestnicy i ich funkcje wyłaniają się we wzajemnym związku. Ciało chodzące i podłoże podtrzymujące krok można rozróżnić w jednym wydarzeniu chodzenia, które określa tę szczególną relację. W spotkaniu z drugim człowiekiem podobnie możemy zwrócić uwagę na to, jak stajemy się rozmówcą, słuchaczem, kimś bliskim albo kimś, wobec kogo trudno znaleźć słowa. To, co przeżywamy, formuje się również w sposobie naszego bycia razem. Pierwszeństwo interakcji pomaga widzieć znaczenie warunków spotkania i tego, jak ich zmiana może otworzyć nowe możliwości uczestniczenia każdej z osób.

28

Odnajdywanie formy, poprzez którą odczuwane znaczenie może się rozwinąć.

Doświadczenie może znajdować wyraz w słowach, obrazach i gestach. Kiedy mówimy „jakbym cały czas czekał na pozwolenie”, pewna cielesna jakość staje się dostępna w języku. Możemy ją wyraźniej poczuć, podzielić się nią i sprawdzić, co jeszcze z niej wynika. W żywej symbolizacji wyrażenie pozostaje w związku z procesem, z którego przyszło. Może do niego powracać, spotykać jego precyzję i pomagać mu rozwijać się dalej. Niekiedy jedno zdanie wystarcza na chwilę, a potem ustępuje następnemu. Ta zmienność należy do samego tworzenia znaczenia: wraz z nowym wyrażeniem zmienia się także doświadczenie, do którego będziemy odnosić kolejne słowa.

29

Proces życia może przynieść sposób kontynuacji, którego wcześniej nie potrafiliśmy określić.

Czasem długo widzimy tylko dwie możliwości: zgodzić się albo zerwać rozmowę, pozostać albo odejść. Kiedy jednak pozwalamy całej trudności stać się odczuwalną, może przyjść zdanie, gest lub rozróżnienie, które zmienia sam układ sprawy. Pojawia się sposób uczestniczenia, którego wcześniejsze alternatywy nie obejmowały. Nowość wyrasta z konkretnej historii i obecnych warunków, a zarazem wnosi zmianę w to, jak mogą one dalej działać razem. W modelu Gendlina proces ma zdolność takiego przekształcania własnych możliwości. Rozpoznajemy ją także w twórczym myśleniu i języku, kiedy dopiero powstałe wyrażenie pozwala powiedzieć coś, dla czego wcześniej brakowało zarówno słów, jak i wyraźnego pojęcia.

30

Obecność przy człowieku i przy znaczeniu, które dopiero rozwija się w jego doświadczeniu.

Słuchając w sposób focusingowy, pozostajemy blisko tego, co druga osoba próbuje wyrazić. Zwracamy uwagę na jej własne słowa, zawahania, pauzy i poprawki. Powtórzenie istotnego sformułowania może pomóc jej usłyszeć siebie i sprawdzić, czy właśnie o to chodzi. Nasza odpowiedź pozostaje otwarta na korektę. Być może słowo, które usłyszeliśmy, trzeba zmienić, albo dać więcej czasu temu, co jeszcze nie ma nazwy. W takim słuchaniu doświadczenie drugiej osoby ma przestrzeń, by samo wskazywać dalszy kierunek. Obecność słuchacza może wspierać ten ruch przez cierpliwe towarzyszenie i gotowość przyjęcia znaczenia w miarę jego wyłaniania.