Książki Eugene’a Gendlina – od czego zacząć?

Eugene T. Gendlin, „A Process Model”. Pierwotna publikacja: The Focusing Institute, 1997. Wydanie Northwestern University Press nosi w stopce rok 2018; katalog wydawcy podaje premierę w listopadzie 2017. Stąd obie daty spotykane w opisach tej książki. Informacje wydawcy.

„A Process Model” jest dla Instytutu Obecności podstawowym punktem odniesienia. Gendlin rozwija w nim sposób myślenia, w którym ciało i środowisko można rozumieć od strony ich wspólnego dziania się. Oddychanie wydarza się z powietrzem, jedzenie z pokarmem, mówienie z sytuacją, w której zwracamy się do kogoś. To, co nazywamy ciałem, jest już uczestniczeniem w świecie.

W tej perspektywie łatwiej zauważyć, jak wiele mieści się w pojedynczej chwili. Kiedy szukamy słów w ważnej rozmowie, odczuwamy również drugą osobę, historię spotkania, to, co pozostało niewypowiedziane, i możliwość odpowiedzi. Całość tej sytuacji uczestniczy w tym, jakie zdanie może się pojawić. Czasem przychodzą słowa, po których zmienia się nasze rozumienie sprawy i sposób, w jaki możemy być ze sobą dalej.

Gendlin buduje pojęcia pozwalające śledzić takie przejścia. Pyta o ciało i czas, powstawanie nowości, zachowanie, kulturę, język oraz myślenie z tym, co jeszcze pozostaje implicite. Szczególne znaczenie ma tu carrying forward – posuwanie procesu naprzód. W nowym wydarzeniu życie kontynuuje się w zmieniony sposób; następny krok może przynieść coś, czego wcześniej nie potrafiliśmy przewidzieć.

To wymagająca książka. Jej pojęcia nabierają znaczenia w toku lektury i we wzajemnych odniesieniach. Proponuję zacząć od pierwszego rozdziału, poświęconego ciału i środowisku, a następnie przejść do cyklu funkcjonalnego. Warto dać sobie czas na zwyczajne przykłady: oddech, głód, gest, rozmowę. Rozdział VIII otwiera z kolei pytania o focusing i myślenie z implicite, które stają się wyraźniejsze w świetle wcześniejszych części.

„A Process Model” może być ważną lekturą dla osób zainteresowanych filozofią, focusingiem, psychoterapią, edukacją i twórczym myśleniem. Szczególnie wtedy, gdy pojawia się potrzeba rozumienia, jak z tego, co już przeżywamy, może wyłonić się coś nowego.

Wprowadzenie do tej perspektywy znajdziesz na stronie „A Process Model” – model procesu Gendlina. Wspólne studiowanie książki rozwijamy w Akademii A Process Model.

Eugene T. Gendlin, „Focusing”. Pierwsze wydanie: Everest House, 1978. Później książka ukazywała się w kolejnych wydaniach, m.in. nakładem Rider w 2003 roku. Bibliografia Gendlina.

„Focusing” proponuję osobom, które chcą zacząć od własnego doświadczenia. Książka wprowadza w kontakt z felt sense – cielesnym odczuwaniem całej sytuacji, złożonym i początkowo trudnym do wypowiedzenia. Uczy pozostawać przy nim wystarczająco długo, by mogło nabrać wyrazistości, spotkać się ze słowem, obrazem albo gestem i rozwinąć dalej.

Gendlin opisuje sześć ruchów pomagających poznawać ten proces: tworzenie przestrzeni, formowanie się felt sense, szukanie słowa lub obrazu, sprawdzanie jego trafności, pytanie i przyjmowanie tego, co przychodzi. Sam zaznacza, że taki podział służy uczeniu się; żywe doświadczenie może przebiegać w sposób bardziej płynny. Sześć ruchów focusingu w tekście Gendlina.

Podczas lektury można zauważyć coś bardzo zwyczajnego. Mówimy o ważnej sprawie i czujemy, że użyte słowo jeszcze do niej nie pasuje. Zatrzymujemy się. Po chwili przychodzi inne, bliższe. Wraz z nim odczuwanie całej sprawy może się zmienić. Właśnie przy takich chwilach warto na początku pozostawać.

Czytając, proponuję robić miejsce na krótkie pauzy. Wybierać sprawę, przy której można teraz spokojnie być, i sprawdzać, jak opis Gendlina spotyka się z własnym odczuwaniem. Pomocne bywa też uczenie się w obecności kogoś, kto potrafi słuchać i pozostawia przestrzeń na znalezienie własnych słów.

Jeśli chcesz poznawać focusing w praktyce, zajrzyj do opisu warsztatu Focusing od początku.

Eugene T. Gendlin, „Focusing-Oriented Psychotherapy: A Manual of the Experiential Method”. Guilford Press, 1996; wydanie w miękkiej oprawie ukazało się w 1998 roku. Informacje o wydaniach i spis treści.

Ta książka jest skierowana przede wszystkim do psychoterapeutów oraz osób uczących się pracy terapeutycznej. Gendlin przygląda się momentom, w których rozmowa pozostaje przy znanych już treściach, i takim, w których pojawia się świeży kontakt z przeżywaniem. Opisuje sposoby wspierania tego kontaktu, przykłady pracy oraz relację focusingu z innymi metodami psychoterapii. Ważne miejsce zajmuje to, co robi klient, i sposób uczestniczenia terapeuty w tym procesie. Zakres książki.

Proponuję czytać ją z uwagą skierowaną na chwilę, w której człowiek zaczyna słyszeć siebie trochę inaczej. Wypowiada zdanie, zatrzymuje się, poprawia jedno słowo. Może powiedzieć: „Jeszcze nie wiem, ale jest w tym coś ważnego”. W takiej chwili sposób słuchania ma znaczenie. Odpowiedź drugiej osoby może pomóc pozostać przy tym, co się wyłania, i rozpoznać jego własny kierunek.

W lekturze warto wracać do pytania, jak nasze słowa spotykają się z aktualnym doświadczeniem osoby, której towarzyszymy. Czy pozostawiają jej możliwość sprawdzenia, dopowiedzenia, zmiany? Czy jest w nich miejsce na to, co dopiero zaczyna się formować? To pytania, z którymi można czytać kolejne przykłady i przyglądać się własnemu sposobowi słuchania.

Eugene T. Gendlin, „Let Your Body Interpret Your Dreams”. Chiron Publications, 1986. Książka w katalogu The International Focusing Institute.

Gendlin zaprasza tu do przywołania snu i sprawdzania, jak jego obrazy, postacie oraz zdarzenia są odczuwane w ciele. Proponuje pytania, z którymi można do snu wracać, pozwalając, aby odpowiedź pojawiała się w kontakcie z doświadczeniem. Rozwija też pracę nad tym, jak spotkanie ze snem może otworzyć nową możliwość w życiu na jawie. Fragment książki i pytania do pracy ze snem.

Tę lekturę proponuję osobom, które znają już choć trochę focusing i są ciekawe własnych snów. Można zacząć od jednego obrazu, który pozostał po przebudzeniu. Przypomnieć sobie jego atmosferę i sprawdzić, co pojawia się teraz, gdy dajemy mu uwagę. Jakie słowo jest mu bliskie? Co dzieje się z odczuwaniem, kiedy wypowiadamy to słowo?

Warto pozostawić sobie swobodę wobec pierwszego wyjaśnienia. Być może początkowo coś brzmi przekonująco, a dopiero po chwili czujemy, że sen porusza jeszcze inną sprawę. Własny sens może rozwijać się stopniowo, w kolejnych powrotach. Tak proponuję czytać tę książkę: z ciekawością wobec konkretnego snu i czasu, którego potrzebuje nasze spotkanie z nim.

Eugene T. Gendlin, „Experiencing and the Creation of Meaning: A Philosophical and Psychological Approach to the Subjective”. Pierwsze wydanie: Free Press of Glencoe, 1962. Northwestern University Press opublikowało książkę ponownie w 1997 roku, z nową przedmową autora. Bibliografia i wydanie Northwestern University Press.

W tej książce Gendlin bada związek doświadczania z symbolami i pojęciami. Pyta o to, jak powstaje znaczenie i w jaki sposób możemy odnosić się do czegoś, co odczuwamy, choć nie umiemy jeszcze jasno tego wyrazić. To jedna z dróg wejścia w jego filozofię implicite, bliska pytaniom o język, rozumienie i tworzenie nowych pojęć. Przedmowa Gendlina do wydania z 1997 roku.

Można czytać ją, mając w pamięci takie doświadczenie: wiemy, co chcemy komuś powiedzieć, lecz pierwsze zdania wciąż rozmijają się z tym, o co chodzi. Zmieniamy je. Szukamy przykładu. W pewnym momencie słowa trafiają bliżej i zarazem pozwalają zrozumieć coś, czego przed chwilą nie potrafiliśmy jeszcze pomyśleć. Znaczenie rozwija się w tym spotkaniu odczuwania i wypowiadania.

Proponuję tę książkę osobom zainteresowanym filozoficznymi podstawami focusingu, a także tym, którzy pracują z językiem: piszą, uczą, prowadzą rozmowy, próbują nazwać nowe doświadczenia. Jej pytania można sprawdzać przy bardzo konkretnych zdaniach. Co pozwala mi wiedzieć, że właśnie to sformułowanie jest bliższe? Co zmienia się, kiedy je wypowiadam? Dokąd prowadzi następna próba?

Szersze wprowadzenie znajdziesz w tekście o filozofii implicite.

Eugene T. Gendlin, „Saying What We Mean: Implicit Precision and the Responsive Order”. Wybór esejów pod redakcją Edwarda S. Caseya i Donaty Schoeller, Northwestern University Press. BiblioVault podaje rok 2018, a katalog wydawcy datę premiery w listopadzie 2017. Opis wydawcy i dane bibliograficzne.

Ten zbiór pozwala spotkać myśl Gendlina poprzez osobne eseje: o implicite, języku, posuwaniu doświadczenia naprzód, precyzji oraz myśleniu na krawędzi znanego. Pojawiają się w nim również rozmowy filozoficzne z Platonem, Heideggerem, Kantem i Wittgensteinem. Można więc wejść przez temat, który już nas zajmuje, i stopniowo zobaczyć jego powiązania z szerszą filozofią Gendlina. Spis treści książki.

Zatrzymałbym się tu szczególnie przy precyzji. Zdarza się, że nie potrafimy jeszcze powiedzieć, o co chodzi, a bardzo wyraźnie odczuwamy, że podane wyjaśnienie nie pasuje. W tym rozróżnieniu jest już pewien kierunek. Możemy za nim iść, szukając następnych sformułowań i sprawdzając je przy doświadczeniu, z którego przyszły.

Tę książkę proponuję czytać tematycznie, z ołówkiem i własnymi przykładami. Być może jeden esej wystarczy na kilka spotkań. Szczególnie polecam ją osobom, które znają już podstawowe pytania Gendlina i chcą bliżej przyjrzeć się temu, jak myślenie może rozwijać się razem z językiem.